Skip to:

- Jak wynika z danych Komendy Głównej Policji, w 2017 r. 28 dzieci w wieku od 7 do 12 lat oraz 702 dzieci w wieku od 13 do 18 lat dokonało prób samobójczych, które w przypadku 116 dzieci zakończyły się śmiercią. Nie są to jednak pełne dane dotyczące problematyki samobójstw dzieci. Brakuje np. ogólnych danych dotyczących liczby zamierzonych samouszkodzeń wśród dzieci i młodzieży, które w ich wyniku trafiły do placówek służby zdrowia. Ich rejestracja mogłaby stać się punktem wyjścia do zaplanowania efektywnej polityki zdrowotnej – podkreśla Rzecznik Praw Dziecka Marek Michalak w wystąpieniu do Minister Edukacji Narodowej Anny Zalewskiej i Ministra Zdrowia Łukasza Szumowskiego.

Postulaty Rzecznika Praw Dziecka w zakresie podjęcia skutecznych działań na rzecz profilaktyki i zapobiegania samobójstwom oraz zamierzonym samouszkodzeniom ciała wśród małoletnich, podnoszone od 2010 roku, pozostają aktualne.

Rzecznik Praw Dziecka apeluje do szefów resortu edukacji narodowej i zdrowia o podjęcie wielopłaszczyznowej współpracy międzyresortowej, przy udziale samorządów, w celu zapewnienia dzieciom w jednostkach systemu oświaty warunków umożliwiających dostrzeżenie ich realnych potrzeb, rzetelnego zdiagnozowania niepokojących zjawisk oraz usprawnienia systemu opieki psychologiczno-pedagogicznej i psychiatrycznej nad dziećmi.

Warunkiem skutecznych działań prewencyjnych, w tym działań zapobiegających śmierci i poważnym uszkodzeniom ciała w wyniku próby samobójczej, jest dysponowanie danymi rzetelnie obrazującymi sytuację w tej kwestii. Już w 2010 r. Rzecznik Praw Dziecka proponował wprowadzenie przepisów obligujących szkoły i placówki oświatowe do zbierania danych na temat prób samobójczych i zamierzonych samouszkodzeń wśród małoletnich uczniów. - Propozycja nie uzyskała jednak akceptacji, pomimo trzykrotnego apelu Rzecznika w tej sprawie. W odpowiedzi na apel w roku 2017, Minister Edukacji Narodowej wyraził ponownie opinię, iż niecelowe jest konstruowanie takiego rejestru odrębnie w ramach systemu oświaty, ale jednocześnie przyznał, że funkcjonowanie rejestru prób samobójczych – na potrzeby profilaktyki zdrowotnej – umożliwiłoby otoczenie znajdujących się w nim osób efektywną specjalistyczną opieką – wskazuje Marek Michalak w wystąpieniu do szefów resortów edukacji i zdrowia.

Konsekwentne działania Rzecznika zmierzające do gromadzenia danych wynikają wyłącznie z przekonania, że wskazany problem jest bardzo istotny. Zbieranie danych obejmujących informacje o płci uczestnika zdarzenia, miesiącu zdarzenia i ogólnej liczbie takich przypadków, nie kwalifikują się do zaliczenia ich do danych wrażliwych, toteż gromadzenie ich w celach wyłącznie statystycznych nie stanowiłoby ingerencji w życie prywatne dzieci.

W celu odwrócenia obecnie wzrostowej tendencji występowania samobójstw wśród najmłodszych obywateli konieczne jest objęcie dzieci i młodzieży m.in. skutecznymi programami profilaktycznymi zaburzeń psychicznych, promocją zdrowia psychicznego oraz zapewnienie im dostępu do szybkiej pomocy specjalistycznej na możliwie jak najwyższym poziomie.

Podstawowe miejsca, w których powinny być realizowane działania na rzecz zapobiegania samobójstwom wśród dzieci i młodzieży to m.in. podmioty realizujące opiekę zdrowotną nad dziećmi i młodzieżą oraz szkoła.

- Pedagodzy muszą być świadomi zarówno czynników ryzyka, jak i sygnałów ostrzegawczych – edukacja personelu oświaty w tym zakresie jest szczególnie istotna, zwłaszcza ze względu na możliwy brak świadomości tego, że pewne powszechne szkolne problemy, jak trudności z koncentracją, obniżenie wyników w nauce czy wagarowanie, mogą być objawami depresji – zwraca uwagę RPD i przypomina wnioski z raportu Najwyższej Izby Kontroli z 2017 roku nt. przeciwdziałania zaburzeniom psychicznym u dzieci i młodzieży (System oświaty nie gwarantuje dzieciom i młodzieży szkolnej łatwej dostępności do opieki psychologiczno-pedagogicznej. W latach 2014–2016 blisko połowa szkół publicznych różnych typów (44,2%) nie zatrudniała na odrębnym etacie ani pedagoga ani psychologa. Uczniowie potrzebujący wsparcia mogli liczyć w tych szkołach jedynie na nauczycieli posiadających dodatkowe kwalifikacje lub doraźnie na specjalistów z poradni psychologiczno-pedagogicznych. W przepisach oświatowych sformułowany jest zaledwie ogólny obowiązek zapewnienia uczniom przez organ prowadzący nieodpłatnej opieki psychologiczno-pedagogicznej).

Badane przez Rzecznika Praw Dziecka sprawy dotyczące samobójczej śmierci uczniów ujawniły groźny problem dręczenia szkolnego − specyficznego rodzaju przemocy, polegającej na systematycznym i długotrwałym prześladowaniu ofiary przez dręczyciela lub grupę dręczycieli.

Zdaniem Rzecznika, niezbędne jest budowanie w szkole atmosfery do poszanowania szeroko pojętej „inności”, tj. dotyczącej w swej istocie każdego dziecka – z dysfunkcjami, kontrowersyjnym kolorem włosów, odmiennym wyglądem (np. fryzurą, ubraniem), a także różniącym się od grupy wyznaniem, poglądami, orientacją seksualną, pochodzeniem czy stopniem zamożności. Żadna forma dyskryminacji w szkole nie powinna mieć miejsca. - Dopiero świadomość akceptacji siebie nawzajem tworzy właściwe warunki do kształtowania prawidłowych postaw społecznych dzieci – podkreśla Marek Michalak.

Rzecznik zwraca uwagę, że w latach szczególnym problemem stała się przemoc rówieśnicza z użyciem mediów (wysyłanie wulgarnych e-maili, smsów, mms-ów, wulgarne zaczepki za pomocą komunikatora i na czatach, publikowanie i rozsyłanie ośmieszających informacji, zdjęć, filmów, dopisywanie obraźliwych komentarzy do wpisów w blogu, forum dyskusyjnym, podszywanie się pod kogoś w celu ośmieszenia koleżanki czy kolegi), a jak wskazują badania pedagodzy rzadko dowiadują się o takich sytuacjach – zaledwie o 6% takich zdarzeń.

- Szkoła powinna też być miejscem, w którym w sposób świadomy podchodzi się do promocji zdrowia psychicznego dzieci. Oznacza to nie tylko troskę o działania mające na celu wzmocnienie zdrowia psychicznego, ale także dobrego samopoczucia u dzieci i poprawy ich jakości funkcjonowania w szkole – apeluje RPD, wskazując na potrzebę wyposażenia w konkretną wiedzę nauczycieli i wychowawców, aby mogli świadomie wybierać odpowiednie programy dla danej społeczności szkolnej. - W porę uchwycone problemy dziecka dają szansę na udzielenie mu skutecznej pomocy. Podstawą troskliwej obserwacji dziecka powinno być jego podmiotowe traktowanie i dbałość o jego dobro. To uczeń jest najważniejszą osobą w szkole, bo dla niego to miejsce zostało powołane – przekonuje Marek Michalak.

Dzieci w kryzysie psychicznym lub wykazujące zaburzenia psychiczne – których skutkami mogą być m.in. samookaleczenia lub dokonywanie prób samobójczych – powinny mieć zapewniony szybki dostęp do fachowej pomocy także w ramach systemu opieki zdrowotnej. Niestety, aktualnie w Polsce sytuacja w tym obszarze jest bardzo zła, zaś sytuacja w psychiatrycznej opiece zdrowotnej nad dziećmi i młodzieżą jest wręcz dramatyczna. Przedmiotowa kwestia była przedmiotem licznych wystąpień i apeli Rzecznika Praw Dziecka. Zidentyfikowane przez Rzecznika problemy to przede wszystkim.: niewystarczająca liczba lekarzy specjalistów w dziedzinie psychiatrii dzieci i młodzieży i osób wykonujących inne zawody istotne dla opieki zdrowotnej nad dzieckiem z zaburzeniami psychicznymi (np. psycholog kliniczny, terapeuta); ograniczona dostępność – czasowa i terytorialna – do świadczeń zdrowotnych z zakresu psychiatrii dzieci i młodzieży; niewystarczający poziom finansowania psychiatrii dzieci i młodzieży, przepełnienie oddziałów psychiatrycznych dla dzieci i młodzieży. Skutkiem powyższego jest m.in. to, że dzieci z myślami samobójczymi lub tendencjami samobójczymi mogą mieć opóźniony dostęp do pomocy specjalistycznej. Powyższe trudności wpływają też na obniżenie jakości warunków pobytu takiego dziecka w miejscu udzielania świadczeń z zakresu psychiatrycznej opieki zdrowotnej w warunkach stacjonarnych.

W ocenie RPD ważnym aspektem wpływającym na zachowanie przez dzieci zdrowia – także zdrowia psychicznego – jest profilaktyka. Rzecznik przypomina program zapobiegania samobójstwom wśród dzieci i młodzieży, którego opracowanie było jednym z zadań I edycji Narodowego Program Ochrony Zdrowia Psychicznego (w latach 2011–2015). - Niestety Program ten poniósł fiasko, co potwierdziły wyniki opublikowanej w 2017 r. kontroli przeprowadzonej przez NIK. II edycja NPOZP nie przewiduje takich zadań – pisze w wystąpieniu RPD. Obecnie prowadzenie działań na rzecz zapobiegania depresji, samobójstwom i innym zachowaniom autodestrukcyjnym w populacjach o zwiększonym ryzyku (w tym dzieci i młodzieży) jest opisane jako zadanie w ramach Narodowego Programu Zdrowia na lata 2016-2020.

Poprawę sytuacji mają przynieść rozwiązania będące wynikiem prac powołanego przy Ministrze Zdrowia Zespołu do spraw zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży, w tym m.in. nad dokumentem dotyczącym rekomendacji dotyczących poprawy opieki nad dziećmi i młodzieżą w lecznictwie psychiatrycznym.

Wystąpienie generalne Rzecznika Praw Dziecka do Ministra Edukacji Narodowej i Ministra Zdrowia (PDF)

 

Wystąpienia generalne Rzecznika Praw Dziecka odnoszące się do problemu złego funkcjonowania psychiatrii dziecięcej:

Wystąpienie generalne Rzecznika Praw Dziecka z 20 listopada 2018 roku 

Wystąpienie generalne Rzecznika Praw Dziecka z 16 października 2018 roku 

Wystąpienie generalne Rzecznika Praw Dziecka z 17 stycznia 2018 roku

Wystąpienie generalne Rzecznika Praw Dziecka z 24 listopada 2017 roku 

Wystąpienie generalne Rzecznika Praw Dziecka z 16 czerwca 2017 roku

Wystąpienie generalne Rzecznika Praw Dziecka z 17 listopada 2015 roku 

Wystąpienie generalne Rzecznika Praw Dziecka z 29 grudnia 2014 roku

Wystąpienie generalne Rzecznika Praw Dziecka z 3 marca 2014 roku

Wystąpienie generalne Rzecznika Praw Dziecka z 4 kwietnia 2012 roku 

Wystąpienie generalne Rzecznika Praw Dziecka z 31 października 2011 roku

Wystąpienie generalne Rzecznika Praw Dziecka z 28 lipca 2010 roku

Wystąpienie generalne Rzecznika Praw Dziecka z 21 czerwca 2010 roku

Wystąpienie generalne Rzecznika Praw Dziecka z 22 września 2008 roku